مکتب علمي امام جواد (ع)

در زمان امام باقر(ع) و امام صادق(ع) شرائط اجتماعي مساعد بود و به همين جهت ديديم که تعداد شاگردان و راويان حضرت صادق(ع) بالغ بر چهار هزار نفر مي شد

مي دانيم که يکي از ابعاد بزرگ زندگي ائمه ما، بعد فرهنگي آن است. اين پيشوايان بزرگ هر کدام در عصر خود فعاليت فرهنگي داشته در مکتب خويش شاگرداني تربيت مي کردند و علوم و دانش هاي خود را توسط آنان در جامعه منتشر مي کردند، اما شرائط اجتماعي و سياسي زمان آنان يکسان نبوده است، مثلا در زمان امام باقر(ع) و امام صادق(ع) شرائط اجتماعي مساعد بود و به همين جهت ديديم که تعداد شاگردان و راويان حضرت صادق(ع) بالغ بر چهار هزار نفر مي شد، ولي از دوره امام جواد تا امام عسکري(ع) به دليل فشارهاي سياسي و کنترل شديد فعاليت آنان از طرف دربار خلافت، شعاع فعاليت آنان بسيار محدود بود و از اين نظر تعداد راويان و پرورش يافتگان مکتب آنان نسبت به زمان حضرت صادق(ع) کاهش بسيار چشمگيري را نشان مي دهد.

بنابر اين اگر مي خوانيم که تعداد راويان و اصحاب حضرت جواد (ع) قريب صد و ده نفر بوده اند (1) و جمعا 250 حديث از آن حضرت نقل شده (2) ، نبايد تعجب کنيم، زيرا از يک سو، آن حضرت شديدا تحت مراقبت و کنترل سياسي بود و از طرف ديگر، زود به شهادت رسيد و به اتفاق دانشمندان بيش از بيست و پنج سال عمر نکرد! در عين حال، بايد توجه داشت که در ميان همين تعداد محدود اصحاب و راويان آن حضرت، چهره هاي درخشان و شخصيت هاي برجسته اي مانند: علي بن مهزيار، احمد بن محمد بن ابي نصر بزنطي، زکريا بن آدم، محمد بن اسماعيل بن بزيع، حسين بن سعيد اهوازي، احمد بن محمد بن خالد برقي بودند که هر کدام در صحنه علمي و فقهي وزنه خاصي به شمار مي رفتند، و برخي داراي تاليفات متعدد بودند. از طرف ديگر، روايان احاديث امام جواد (ع) تنها در محدثان شيعه خلاصه نمي شوند، بلکه محدثان و دانشمندان اهل تسنن نيز معارف و حقايقي از اسلام را از آن حضرت نقل کرده اند. به عنوان نمونه«خطيب بغدادي» احاديثي با سند خود از آن حضرت نقل کرده است (3). هم چنين حافظ« عبدالعزيز بن اخضر جنابذي» در کتاب «معالم العترة الطاهرة» (4) و مؤلفاني نيز مانند: ابوبکر احمد بن ثابت، ابو اسحاق ثعلبي، و محمد بن مندة بن مهربذ در کتب تاريخ و تفسير خويش رواياتي از آن حضرت نقل کرده اند(5).

پي نوشت ها :

1) شيخ طوسي، رجال، الطبعة الاولي، نجف، منشورات المکتبة الحيدرية، 1381 ه. ق، ص 397-409. مؤلف«مسند الامام الجواد» تعداد ياران و شاگردان امام جواد را 121 نفر مي داند(عطاردي، شيخ عزيز الله، مسند الامام الجواد، مشهد، المؤتمر العالمي للامام الرضا(ع)،1410(ه. ق)) و قزويني آن ها را جمعا 257 نفر مي داند(قزويني، سيد محمد کاظم، الامام الجواد من المهد الي اللحد، الطبعة الاولي، بيروت، مؤسسة البلاغ (1408 ه. ق).

2) آقاي عطاردي در مسند الامام الجواد با احصائي که کرده مجموع احاديث منقول از پيشواي نهم را در زمينه هاي مختلف فقهي، عقيدتي، اخلاقي، و... ، تعداد مذکور در فوق ضبط کرده است.

3) تاريخ بغداد، بيروت، دار الکتاب العربي، ج 3، ص 54 و 55.

4) امين، سيد محسن، اعيان الشيعة، بيروت، دار التعارف للمطبوعات، 1403 ه. ق، ج 2، ص 35.

5) ابن شهراشوب، قم، المطبعة العلمية، ج 4، ص 384.